در پنج روز نخست اعتراضات و اعتصابات اقتصادی در ایران، دستکم ۱۱۹ شهروند بازداشت شدهاند و ۷ نفر جان خود را از دست دادهاند. همچنین حداقل ۳۳ نفر مصدوم گزارش شده است. این اعتراضات که از تهران آغاز شد، طی این مدت به دستکم ۳۲ شهر در استانهای مختلف کشور گسترش یافته و همزمان با اعتصابات صنفی و تجمعات خیابانی، با تشدید برخوردهای امنیتی، استفاده از سلاح و اعمال فشارهای گسترده علیه معترضان همراه بوده است.
اعتراضاتی که از روز یکشنبه ۷ دیماه با اعتصاب و تجمع بازاریان در تهران آغاز شده بود، روز پنجشنبه ۱۱ دیماه برای پنجمین روز متوالی ادامه یافت؛ در حالی که همزمان با تداوم نارضایتیهای معیشتی، فضای امنیتی در برخی شهرها تشدید شده و روند برخوردهای قضایی و امنیتی با شهروندان معترض ابعاد گستردهتری به خود گرفته است.
زمینههای اعتراضات
اعتراضات پنج روز اخیر ریشه در بحرانهای عمیق اقتصادی و ساختاری دارد؛ بحرانی که طی ماههای گذشته با سقوط مستمر ارزش پول ملی، جهش نرخ ارز، تورم بالا، رکود بازار و کاهش شدید قدرت خرید شهروندان تشدید شده است. در چنین شرایطی، بخش قابل توجهی از اصناف و فعالان اقتصادی از ناتوانی در تأمین هزینههای جاری و دشواری ادامه فعالیت خبر دادهاند.
بر اساس دادههای اقتصادی منتشرشده در روزهای منتهی به آغاز اعتراضات، نرخ دلار در بازار آزاد به حدود ۱۴۰ هزار تومان رسید. این وضعیت همزمان با بیثباتی بازار سرمایه، خروج سرمایه و افزایش گرایش عمومی به بازارهای موازی نظیر ارز و طلا همراه شد؛ تحولی که از سوی ناظران اقتصادی بهعنوان نشانهای از بیاعتمادی گسترده نسبت به آینده اقتصادی کشور ارزیابی شده است.
اعتصاب بازار تهران در روز نخست، بهسرعت به سایر شهرها و صنوف گسترش یافت و طی روزهای دوم تا چهارم، به شکل تجمعات خیابانی، راهپیماییهای مقطعی، اعتصاب کسبه و پیوستن بخشی از دانشجویان در برخی دانشگاهها ادامه پیدا کرد.
جغرافیای اعتراضات
اطلاعات گردآوریشده نشان میدهد که در روز پنجم اعتراضات، تجمعات اعتراضی و اعتصابات صنفی در شهرها و نقاط زیر گزارش شده است:
-
تهران: تحرکات اعتراضی در محدوده میدان میوه و ترهبار گزارش شد. طی پنج روز گذشته نیز اشکال مختلف اعتراض، اعتصاب و حضور نیروهای امنیتی در نقاطی از جمله بازار تهران، لالهزار، ولیعصر، یافتآباد، خیابان امام خمینی، جمهوری، فردوسی، صابونیان، شادآباد، بنیهاشم، ملاصدرا، خیام، میدان میوه و ترهبار، شهر قدس و ملارد ثبت شده است.
-
استان فارس: در روز پنجم تجمعات اعتراضی در شهرهای مرودشت، کوار و ازنا گزارش شد. در روزهای گذشته نیز اعتراضاتی در فسا (مقابل فرمانداری)، شیراز و نورآباد ممسنی ثبت شده بود.
-
چهارمحال و بختیاری: در لردگان تجمع معترضان در حدفاصل فلکه شهرداری تا مقابل فرمانداری شکل گرفت که بنا بر گزارشها با شلیک گاز اشکآور همراه بوده است. همچنین در جونقان نیز تحرکات اعتراضی گزارش شد.
-
همدان: تداوم اعتصاب و اعتراض در شهر همدان گزارش شده است.
-
مازندران: شهر بابل در روز پنجم صحنه اعتراضات مردمی بود.
-
اصفهان: اعتصاب کسبه و تجمعات اعتراضی در اصفهان و تظاهرات معترضان در شاهینشهر گزارش شد. در روزهای دوم تا چهارم نیز اعتراضات در نقاطی مانند میدان نقش جهان، محله احمدآباد، خیابان یخچال، فولادشهر و نجفآباد ثبت شده بود.
جمعبندی دادهها نشان میدهد اعتراضات در پنج روز متوالی، علاوه بر تهران، شهرهای متعددی را دربر گرفته است؛ از جمله اصفهان، فسا، کوهدشت، الیگودرز، دورود، گناوه، باغملک، همدان، کرمانشاه، شیراز، سبزوار، زنجان، قشم، یزد، اراک، نورآباد ممسنی، فولادشهر، نجفآباد، شهر قدس و ملارد.
پیوستن دانشگاهها و اعتراضات دانشجویی
در کنار تجمعات خیابانی و اعتصابات صنفی، دانشگاهها نیز در جریان اعتراضات پنجروزه نقش داشتهاند. از روز دوم، تحرکات دانشجویی از دانشگاه تهران آغاز شد و در روز سوم به دانشگاههای شهید بهشتی، خواجه نصیر، صنعتی شریف، علم و صنعت، امیرکبیر، علم و فرهنگ، صنعتی اصفهان، علامه طباطبایی، دانشگاه یزد و دانشگاه زنجان گسترش یافت.
در روز چهارم نیز گزارشهایی از ادامه تحرکات در دانشگاه صنعتی اصفهان و خوابگاه دانشگاه شهید بهشتی منتشر شد. اگرچه در روز پنجم گزارش مستقلی از تجمع جدید دانشجویی ثبت نشده، اما دادههای موجود نشان میدهد اعتراضات دانشگاهی بخشی از روند کلی پنجروزه بوده است.
شیوههای اعتراض و شعارها
اعتراضات در روز پنجم با ترکیبی از اعتصاب صنفی، تجمع اعتراضی و راهپیماییهای خیابانی دنبال شد. تعطیلی مغازهها، خودداری از فعالیت اقتصادی و دعوت سایر اصناف به همراهی از شاخصترین شیوههای اعتراض بود.
تجمعات خیابانی اغلب بهصورت مقطعی و با تحرک سریع انجام شد و در بسیاری موارد معترضان پس از سردادن شعارها، پیش از مداخله گسترده نیروهای امنیتی محل را ترک کردند. شعارها عمدتاً بر مطالبات معیشتی، اقتصادی و سیاسی و نیز حقوق بنیادین شهروندان متمرکز بوده است.
برخورد نیروهای انتظامی–امنیتی و جزئیات خشونت
گزارشهای روز پنجم حاکی از تداوم و تشدید حضور نیروهای انتظامی و امنیتی در نقاط مختلف شهری است. استقرار نیروهای ضدشورش و نیروهای لباسشخصی در میادین و خیابانهای اصلی گزارش شده است.
در لردگان شلیک گاز اشکآور برای متفرق کردن تجمع گزارش شد. همچنین گزارشهایی حاکی است که در نهاوند از تیراندازی و گاز اشکآور استفاده شده و در کوهدشت مأموران با بهکارگیری سلاح ساچمهای اقدام به پراکنده کردن تجمعکنندگان کردهاند.
در ازنا نیز گزارش شده است که تجمع مقابل مقر پلیس به درگیری انجامیده و طی آن ۳ نفر کشته و ۱۷ نفر زخمی شدهاند؛ گزارشها حاکی از استفاده از سلاح سرد و گرم در جریان درگیری است.
بازداشتها، مرگها و سایر فشارهای امنیتی
بازداشتها
در جریان پنج روز نخست اعتراضات، دستکم ۱۱۹ شهروند در قالب ۲۴ رویداد بازداشت شدهاند. این آمار شامل بازداشتهای فردی و گروهی است. در شماری از موارد، محل انتقال و وضعیت حقوقی بازداشتشدگان نامشخص گزارش شده است.
مرگها
در روز پنجم، دستکم ۷ شهروند جان خود را از دست دادهاند. جزئیات دقیق نحوه جانباختن برخی افراد همچنان در حال بررسی و راستیآزمایی گزارش شده است.
مصدومیتها و فشارهای دیگر
طی پنج روز اعتراضات، دستکم ۳۳ مورد مصدومیت ثبت شده است. همچنین گزارشهایی از احضار، تهدید، اخذ تعهد، فشار پس از آزادی و حضور نیروهای امنیتی در محل سکونت شهروندان دریافت شده که نشاندهنده استمرار فشارهای امنیتی خارج از چارچوب بازداشت رسمی است.
واکنش مقامات و رسانههای حکومتی
در واکنش به اعتراضات، روایتهای رسمی عمدتاً بر امنیتیسازی اعتراضات و توصیف معترضان با عناوینی مانند «اغتشاشگر» متمرکز بوده است. همزمان برخی مقامات از «مدیریت وضعیت» و «خویشتنداری» سخن گفتهاند؛ در حالی که گزارشهای متعدد از بازداشت، جانباختن و برخورد خشونتآمیز منتشر شده است. همچنین اعلام شد بررسی «لایحه تجمعات و راهپیماییها» با فوریت بیشتری در دستور کار قرار گرفته است؛ موضوعی که نگرانیها درباره محدودسازی حق تجمع مسالمتآمیز را افزایش داده است.
جمعبندی و ارزیابی نهایی روز پنجم
اعتراضاتی که از روز نخست با اعتصاب بازاریان در تهران آغاز شد، در پنجمین روز به حرکتی گسترده با ابعاد صنفی، معیشتی و دانشجویی تبدیل شده است. گسترش جغرافیایی اعتراضات، تداوم اعتصابات و تکرار شعارها نشاندهنده عمق نارضایتی عمومی نسبت به وضعیت اقتصادی و چشمانداز معیشتی است.
در مقابل، واکنش حاکمیت عمدتاً بر کنترل امنیتی بحران، افزایش بازداشتها، اعمال فشارهای چندلایه و روایتسازی رسانهای متمرکز بوده است. ثبت ۱۱۹ بازداشت، ۷ جانباخته و دهها مصدوم طی پنج روز، بیانگر هزینه انسانی سنگینی است که شهروندان معترض متحمل شدهاند.
