اعتراضات و اعتصاب شهروندان در شهرهای مختلف ایران، روز هفتم خود را پشت سر گذاشت. بررسی دادههای بهروزشده و راستیآزماییشده نشان میدهد که با وجود تشدید فضای امنیتی، افزایش حضور نیروهای انتظامی–امنیتی و تداوم برخوردهای میدانی در شماری از مناطق، دامنه جغرافیایی اعتراضات همچنان گسترده باقی مانده و اشکال متنوعی از تحرکات اعتراضی ادامه یافته است.
در هفت روز گذشته، دستکم ۱۷۴ نقطه در ۶۰ شهر از ۲۵ استان شاهد تجمعات اعتراضی، اعتصابات صنفی یا تحرکات خیابانی بودهاند. در جریان این اعتراضات، دستکم ۵۸۲ شهروند بازداشت شدهاند و طی همین مدت حداقل ۱۵ شهروند معترض جان خود را از دست دادهاند.
اعتراضاتی که در روزهای ابتدایی با اعتصاب و تجمعات صنفی آغاز شد، در هفتمین روز متوالی نیز با تجمعات خیابانی، اعتراضات محدود صنفی و تحرکات دانشجویی در برخی دانشگاهها ادامه یافت. همزمان، گزارشهای متعددی از توسل نیروهای انتظامی–امنیتی به خشونت، استفاده از ابزارهای کنترل جمعیت، بازداشت گسترده شهروندان و ایجاد فضای امنیتی شدید در شهرهای مختلف دریافت شده است.
زمینههای اعتراضات
موج تازه اعتراضات در شرایطی شکل گرفته که فشارهای اقتصادی برای بخشهای گستردهای از جامعه به مرحلهای بحرانی رسیده و نشانههای آشکار از فروپاشی تدریجی چرخه معیشت روزمره قابل مشاهده است. افزایش پیدرپی نرخ ارز، بیثباتی مزمن بازارها و کاهش مستمر قدرت خرید، افق اقتصادی را برای خانوارها و فعالان صنفی تیره و غیرقابل پیشبینی کرده و احساس ناامنی مالی را به تجربهای فراگیر تبدیل کرده است.
در روزهای منتهی به آغاز اعتراضات، گزارشها از عبور نرخ ارز از مرزهای جدید و همزمان افت بازار سرمایه و خروج سرمایه حکایت داشتند؛ روندی که از دید ناظران اقتصادی به انتقال گسترده نقدینگی به بازارهای امنتر و کاهش اعتماد عمومی به سیاستهای اقتصادی تعبیر میشود. پیامد این وضعیت در سطح جامعه، تعطیلی یا نیمهتعطیلی واحدهای صنفی، دشوارتر شدن ادامه فعالیت کسبوکارهای خرد و گسترش موج اعتراض و اعتصاب در شهرهای مختلف بوده است؛ اعتراضی که ریشه آن در انباشت طولانیمدت فشارهای معیشتی و فرسایش امید به بهبود شرایط دیده میشود.
جغرافیای اعتراضات
بر اساس اطلاعات تجمیعی، در هفت روز گذشته دستکم ۱۷۴ نقطه در کشور شاهد اعتراضات، تجمعات خیابانی یا اعتصابات صنفی بودهاند. این اعتراضات در مجموع در ۶۰ شهر از ۲۵ استان گزارش شده و طی این مدت، ۱۸ دانشگاه نیز صحنه تحرکات اعتراضی دانشجویان بودهاند.
در شبانهروز گذشته که هفتمین روز اعتراضات محسوب میشود، تجمعات اعتراضی در ۱۲ شهر از ۸ استان ثبت شده است؛ از جمله کازرون، ملکشاهی، کرمانشاه، شیراز، مشهد، آرکواز، اصفهان، تهران، هفشجان، کرج، شهرکرد و فردیس. در این میان، دو مورد از اعتراضات روز هفتم در محیطهای دانشگاهی گزارش شده که در چارچوب همان آمار تجمعی هفتروزه دانشگاهها قرار میگیرد.
پراکندگی جغرافیایی اعتراضات نشان میدهد که این تحرکات صرفاً محدود به کلانشهرها نبوده و شهرهای کوچکتر و مناطق پیرامونی را نیز دربر گرفته است؛ امری که بیانگر گسترش افقی اعتراضات و مشارکت لایههای متنوع اجتماعی در این موج اعتراضی است.
شیوههای اعتراض و شعارها
بررسی ویدیوها و گزارشهای میدانی نشان میدهد که اعتراضات روز هفتم، مشابه روزهای پیشین، فاقد یک محور واحد بوده و طیفی متنوع از مطالبات را در بر گرفته است. شعارهای سر دادهشده از مطالبات معیشتی و اقتصادی تا انتقاد از شیوه حکمرانی، محدودیتهای آزادیهای فردی و اجتماعی و مطالبه عدالت را شامل میشود.
در برخی شهرها، اعتراضات در قالب اعتصاب صنفی، تعطیلی واحدهای تجاری یا تجمعات کوتاهمدت خیابانی شکل گرفته و در نقاط دیگر، راهپیماییهای محدود و پراکنده گزارش شده است. تکرار این مضامین در شهرهای مختلف نشان میدهد که مرز میان مطالبات صنفی و مطالبات سیاسی بهطور فزایندهای کمرنگ شده و اعتراضات جاری بر بستری از نارضایتیهای انباشته و چندلایه استوار است.
برخورد نیروهای انتظامی–امنیتی و جزئیات خشونت
در هفتمین روز اعتراضات، گزارشها و تصاویر منتشرشده همچنان از تداوم فضای امنیتی و استفاده نیروهای انتظامی–امنیتی از ابزارهای سرکوب برای جلوگیری از شکلگیری یا گسترش تجمعات حکایت دارد. ویدیوهای منتشرشده از شهرهای مختلف، برخوردهای خشونتآمیز، تیراندازی، استفاده از گاز اشکآور و بازداشت شهروندان را نشان میدهد.
در شماری از شهرها، گزارشهایی از مجروحشدن شهروندان در پی تیراندازی نیروهای امنیتی منتشر شده و در برخی موارد، افراد به دلیل ترس از بازداشت از مراجعه به مراکز درمانی خودداری کردهاند. همچنین ویدیوهایی از بازداشت خشونتآمیز شهروندان، از جمله زنان معترض، در معابر عمومی منتشر شده که نشاندهنده استفاده گسترده از زور فیزیکی در جریان بازداشتهاست.
همزمان، استقرار گسترده نیروهای امنیتی در خیابانهای اصلی، میادین و اطراف مراکز حساس شهری گزارش شده و فضای امنیتی در بخشهایی از این شهرها بهطور محسوسی تشدید شده است. در برخی موارد، روایتهای رسمی ارائهشده از سوی مقامات محلی درباره جانباختگان با گزارشهای شاهدان عینی در تعارض بوده و جزئیات این موارد همچنان در دست بررسی قرار دارد.
جانباختگان
بر اساس اطلاعات بهروزشده، مرگ دستکم ۱۵ شهروند در جریان اعتراضات هفتروزه محرز شده است. در میان جانباختگان، یک نیروی انتظامی–امنیتی نیز گزارش شده و سایر موارد مربوط به شهروندان معترض است.
در شماری از این پروندهها، روایتهای رسمی مقامات با روایتهای شاهدان عینی همخوانی ندارد و نحوه جانباختن این افراد همچنان محل ابهام است. از جمله گزارش شده است که در جریان اعتراضات شبانه در یکی از شهرها، یک معترض جان خود را از دست داده و مقامهای محلی علت مرگ را حادثهای غیرمرتبط با اقدام نیروهای امنیتی اعلام کردهاند؛ ادعایی که از سوی شاهدان حاضر در محل مورد تردید قرار گرفته است.
همچنین گزارشهایی از جانباختن یک نوجوان در جریان اعتراضات منتشر شده که مقامهای رسمی مسئولیت آن را متوجه معترضان دانستهاند؛ موضوعی که همچنان در حال راستیآزمایی است. به دلیل محدودیتهای اطلاعرسانی و فشارهای امنیتی بر خانوادهها، احتمال افزایش شمار جانباختگان یا تغییر در جزئیات برخی پروندهها وجود دارد.
بازداشتها و فشارهای امنیتی
در هفت روز اخیر، دستکم ۵۸۲ شهروند معترض بازداشت شدهاند؛ هرچند برآوردها حاکی از آن است که آمار واقعی بازداشتها میتواند بهمراتب بیش از این رقم باشد.
همزمان با بازداشتهای خیابانی، گزارشهایی از انتقال اجباری زندانیان و اختصاص برخی بندهای زندانها به بازداشتشدگان اعتراضات دریافت شده است. همچنین گزارشهایی از انتقال شمار زیادی از بازداشتشدگان به زندانهای مرکزی برخی استانها منتشر شده که هویت بسیاری از آنان همچنان در دست بررسی است.
بخش قابل توجهی از بازداشتشدگان را نوجوانان زیر ۱۸ سال تشکیل میدهند. گزارشها از بازداشت دهها نوجوان در شهرهای مختلف حکایت دارد که برخی از آنان به کانونهای اصلاح و تربیت منتقل شدهاند. همزمان، ویدیوهایی از اعترافات اجباری نوجوانان بازداشتی منتشر شده که در آنها ادعاهایی درباره دریافت پول برای شرکت در اعتراضات مطرح میشود؛ در حالی که شرایط ضبط این اعترافات نامشخص بوده و با اصول دادرسی عادلانه مغایرت دارد.
در کنار نوجوانان، شماری از دانشجویان، فعالان صنفی و شهروندان عادی نیز در شهرهای مختلف بازداشت شدهاند. در بسیاری از این پروندهها، اطلاعاتی درباره محل نگهداری، وضعیت جسمی و اتهامات انتسابی به بازداشتشدگان در دسترس نیست.
انتشار گسترده ویدیوهای موسوم به اعترافات اجباری از سوی رسانهها و کانالهای نزدیک به نهادهای امنیتی، از دیگر ویژگیهای روز هفتم اعتراضات بوده است؛ ویدیوهایی که اغلب با هدف ایجاد فضای رعب و مشروعیتبخشی به سرکوب منتشر شدهاند.
واکنشها
در هفتمین روز اعتراضات، مقامات عالیرتبه جمهوری اسلامی با ادبیاتی تهدیدآمیز بر لزوم برخورد قاطع با آنچه «اغتشاش» خوانده میشود، تأکید کردند و همزمان تلاش کردند مطالبات معترضان را از مسیرهای اقتصادی و اجتماعی جدا کرده و به عوامل خارجی نسبت دهند.
در سطح بینالمللی، نهادهای حقوق بشری و گزارشگران مستقل نسبت به تشدید خشونت، افزایش بازداشتها بهویژه بازداشت نوجوانان و پخش اعترافات اجباری هشدار داده و خواستار احترام به حقوق بنیادین شهروندان، از جمله آزادی بیان و حق تجمع مسالمتآمیز شدهاند.
جمعبندی نهایی روز هفتم
اعتراضاتی که نقطه آغاز آن اعتصابات صنفی بود، در هفتمین روز خود به حرکتی فراگیر با ابعاد معیشتی، اجتماعی، سیاسی و دانشجویی تبدیل شده است. گسترش جغرافیایی اعتراضات، افزایش چشمگیر بازداشتها بهویژه در میان نوجوانان، تداوم جانباختن شهروندان و پخش سازمانیافته اعترافات اجباری، نشاندهنده تشدید رویکرد امنیتی حاکمیت در مواجهه با این موج اعتراضی است.
در مقابل، استمرار اعتراضات در نقاط مختلف کشور بیانگر عمق نارضایتیهای انباشته و بحران حلنشدهای است که با ابزارهای امنیتی و سرکوب قابل مهار نیست.
