اعتراضات و اعتصاب شهروندان در شهرهای مختلف ایران وارد هشتمین روز خود شد. ارزیابی دادههای بهروزشده و راستیآزماییشده نشان میدهد که با وجود تشدید تدابیر امنیتی، افزایش استقرار نیروهای انتظامی–امنیتی و تداوم برخوردهای میدانی در برخی مناطق، گستره جغرافیایی اعتراضات همچنان حفظ شده و اشکال متنوع کنشهای اعتراضی در نقاط مختلف کشور ادامه یافته است.
در مجموع هشت روز گذشته، دستکم ۲۲۲ نقطه در ۷۸ شهر از ۲۶ استان کشور شاهد تجمعات اعتراضی، اعتصابات صنفی، اعتراضات خیابانی و تحرکات دانشجویی بودهاند. در جریان این رویدادها، دستکم ۹۹۰ شهروند بازداشت شده و حداقل ۱۹ نفر از معترضان جان خود را از دست دادهاند.
اعتراضاتی که در روزهای ابتدایی با اعتصاب و تجمعات صنفی آغاز شد، در هشتمین روز متوالی نیز با تجمعات خیابانی، اعتراضات پراکنده صنفی و حضور دانشجویان در برخی دانشگاهها ادامه یافت؛ همزمان گزارشهایی از تشدید فضای امنیتی، بازداشتهای گسترده و اعمال خشونت در شماری از شهرها دریافت شده است.
زمینههای اعتراضات
موج کنونی اعتراضات در شرایطی شکل گرفته که فشارهای اقتصادی برای بخشهای گستردهای از جامعه به مرحلهای بحرانی رسیده و نشانههای آشکار از ازهمگسیختگی در چرخه معیشت روزمره قابل مشاهده است. جهشهای پیاپی نرخ ارز، بیثباتی مزمن بازارها و کاهش مستمر قدرت خرید، چشمانداز اقتصادی را برای خانوارها و فعالان صنفی تیره و غیرقابل پیشبینی کرده و احساس ناامنی مالی را به تجربهای فراگیر تبدیل کرده است.
در روزهای منتهی به آغاز اعتراضات، گزارشها از عبور نرخ ارز از مرزهای جدید، افت بازار سرمایه و خروج سرمایه حکایت داشت؛ روندی که از نگاه تحلیلگران به جابهجایی نقدینگی به سمت بازارهای امنتر مانند طلا و ارز و کاهش اعتماد عمومی به سیاستهای اقتصادی تعبیر میشود. پیامد این وضعیت در سطح جامعه، تعطیلی یا نیمهتعطیلی واحدهای صنفی، دشوارتر شدن ادامه فعالیت کسبوکارهای خرد و گسترش موج اعتراض و اعتصاب در شهرهای مختلف بوده است؛ اعتراضی که ریشه آن نه در یک عامل مقطعی، بلکه در انباشت طولانیمدت فشارهای معیشتی و فرسایش امید به بهبود شرایط دیده میشود.
جغرافیای اعتراضات
بر اساس اطلاعات تجمیعی، در هشت روز گذشته دستکم ۲۲۲ نقطه در کشور شاهد اعتراضات، تجمعات خیابانی یا اعتصابات صنفی بودهاند. این اعتراضات در مجموع در ۷۸ شهر از ۲۶ استان گزارش شده و طی این مدت، ۱۷ دانشگاه نیز صحنه تحرکات اعتراضی دانشجویان بودهاند.
در شبانهروز گذشته، تجمعات و تحرکات اعتراضی در شهرهایی از جمله شیراز، زرقان، قزوین، جوین، یزد، بندرعباس، بیرجند، بهبهان، کرج، سورشجان، ساری، تهران، گچساران، محلات، خرمآباد، شاهرود، لیکک، هفشجان، دورود، مرودشت، تبریز، کرمانشاه، سامان، یاسوج، نورآباد ممسنی، مشهد، مهدیشهر (سنگسر)، لاهیجان، مشکان، رودسر، نیشابور و بوشهر گزارش شده است.
بررسی پراکندگی جغرافیایی اعتراضات نشان میدهد که این تحرکات صرفاً محدود به کلانشهرها نبوده و شهرهای کوچکتر و مناطق پیرامونی را نیز دربر گرفته است؛ امری که بیانگر گسترش افقی اعتراضات و مشارکت لایههای متنوع اجتماعی در این موج اعتراضی است.
شیوههای اعتراض و شعارها
بررسی ویدیوها و گزارشهای میدانی نشان میدهد که اعتراضات روز هشتم، مشابه روزهای پیشین، فاقد یک محور واحد بوده و طیفی متنوع از مطالبات را پوشش داده است. شعارهای سر دادهشده از مطالبات معیشتی و اقتصادی تا انتقاد از شیوه حکمرانی، محدودیتهای آزادیهای فردی و اجتماعی و مطالبه عدالت را در بر میگیرد.
تداوم این شعارها در شهرهای مختلف، نشاندهنده همپوشانی مطالبات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و عمق نارضایتیهای انباشته در بستر اعتراضات جاری است.
برخورد نیروهای انتظامی–امنیتی و جزئیات خشونت
در روز هشتم اعتراضات، گزارشها و تصاویر منتشرشده همچنان از تداوم فضای امنیتی و بهکارگیری ابزارهای سرکوب از سوی نیروهای انتظامی–امنیتی برای جلوگیری از شکلگیری یا گسترش تجمعات حکایت دارد. ویدیوهای منتشرشده از شهرهای مختلف، برخوردهای خشونتآمیز، تیراندازی، استفاده از گاز اشکآور و بازداشت معترضان را نشان میدهد.
همزمان، انتشار ویدیوهایی موسوم به «اعترافات» شهروندان بازداشتی از سوی رسانههای رسمی ادامه یافته است؛ ویدیوهایی که شرایط ضبط آنها مشخص نیست و با اصول دادرسی عادلانه در تعارض قرار دارد.
در کنار این موارد، روایتهای رسمی ارائهشده درباره برخی جانباختگان با تردید شاهدان عینی و گزارشهای غیررسمی مواجه شده و جزئیات مربوط به نحوه وقوع این موارد همچنان در دست بررسی و راستیآزمایی است.
جانباختگان و مصدومان
بر اساس اطلاعات بهروزشده، مرگ دستکم ۱۹ تا ۲۰ نفر در جریان اعتراضات هشتروزه محرز شده است. در میان جانباختگان، یک نفر وابسته به نیروهای انتظامی–امنیتی گزارش شده و سایر موارد مربوط به شهروندان معترض است.
همچنین تاکنون ۵۱ مورد مصدومیت ثبت شده که عمدتاً ناشی از اصابت گلولههای ساچمهای و پلاستیکی بوده است. گزارشهایی نیز از ضربوشتم شهروندان، از جمله یک وکیل دادگستری در جریان اعتراضات خرمآباد، دریافت شده است.
در مناطق کردنشین نیز گزارشهایی از زخمی شدن دستکم ۳۰ شهروند در جریان اعتراضات روزهای اخیر منتشر شده است.
بازداشتها
در هشت روز اخیر، دستکم ۹۹۰ شهروند معترض بازداشت شدهاند؛ هرچند برآوردها نشان میدهد آمار واقعی بازداشتها میتواند بهمراتب بیشتر از این رقم باشد.
بخش قابل توجهی از بازداشتشدگان را نوجوانان زیر ۱۸ سال تشکیل میدهند. گزارشها حاکی از انتقال شماری از آنان به کانونهای اصلاح و تربیت و انتشار ویدیوهایی از اعترافات اجباری نوجوانان است؛ ویدیوهایی که شرایط ضبط آنها نامشخص بوده و نگرانیهای جدی حقوق بشری را برانگیخته است.
علاوه بر بازداشتهای فردی با هویت مشخص، گزارشهایی از بازداشتهای گروهی و گسترده در شهرهایی مانند اصفهان، شیراز، یزد، کرمانشاه و بهبهان منتشر شده و در بسیاری از موارد، محل نگهداری و وضعیت حقوقی بازداشتشدگان نامشخص باقی مانده است.
واکنشها
تشدید خشونت و سرکوب اعتراضات، واکنشهایی در سطح بینالمللی و داخلی به همراه داشته است. برخی نهادهای بینالمللی نسبت به جانباختن و مجروح شدن معترضان ابراز نگرانی کرده و خواستار خویشتنداری نیروهای امنیتی و احترام به حق اعتراض مسالمتآمیز شدهاند.
در داخل کشور، مقامات امنیتی و قضایی همچنان بر روایت «دستگیری هدفمند» و انتساب اعتراضات به عوامل خارجی تأکید دارند؛ روایتی که بدون ارائه اسناد شفاف، تلاش دارد ماهیت مطالبات معیشتی و اجتماعی معترضان را انکار کند. در مقابل، شماری از تشکلهای صنفی، مدنی و اجتماعی با صدور بیانیههایی از حق اعتراض شهروندان دفاع کرده و ریشه اعتراضات را در بحرانهای عمیق اقتصادی و اجتماعی دانستهاند.
جمعبندی نهایی روز هشتم
اعتراضاتی که نقطه آغاز آن اعتصابات صنفی و بازار تهران بود، در هشتمین روز خود با گسترش جغرافیایی، افزایش مشارکت شهروندان و تشدید حضور نیروهای امنیتی ادامه یافته است. ترکیب مطالبات معیشتی و سیاسی، افزایش چشمگیر بازداشتها بهویژه در میان نوجوانان و تداوم جانباختن معترضان، نشاندهنده بحرانی عمیق و حلنشده در ساختار اقتصادی و حکمرانی کشور است.
در مقابل، استمرار اعتراضات در نقاط مختلف ایران بیانگر آن است که رویکرد امنیتی و سرکوبمحور، نهتنها به مهار بحران نینجامیده، بلکه بر دامنه و عمق نارضایتیهای عمومی افزوده است.
